Hoe snel en langzaam denken mij helpt

Ik herinner het me nog als de dag van gisteren. Ik had een audit uitgevoerd op een slecht lopend programma en moest aan de directie mijn conclusies en aanbevelingen toelichten. Tijdens het overleg merkte ik dat de bevindingen en aanbevelingen die voor mij vanzelfsprekend waren door één specifieke bestuurder niet herkend werden.

In mijn drang deze persoon te overtuigen kwam ik met nog meer inhoudelijke argumenten. Maar dit werkte niet: deze persoon was het oneens met mij, begon zijn aandacht voor mijn verhaal te verliezen en heeft de rest van het overleg vooral gespendeerd aan het beantwoorden van zijn emails. Ik had mijn doel, de gehele directie meenemen in mijn verhaal en van iedereen steun krijgen voor de vervolgstappen, niet bereikt.

Anderen zeggen wel eens dat ik een perfectionist ben. Ik zie dat anders: als ik iets doe, dan doe ik dat zo goed mogelijk. Het voorkomt dat ik dingen opnieuw moet doen en dat zorgt ervoor dat ik efficiënt kan omgaan met mijn tijd. Mijn drang om iets zo goed mogelijk te doen betekent niet dat alles 100% af hoeft te zijn. Integendeel: in mijn werk hanteer ik veelvuldig het minimal viable product (MVP) concept: een architectuurplaat, rapport of presentatie werkt ik zo ver uit als nodig voor het doel dat ik er op dat moment mee wil bereiken. In de presentatie aan de directie had ik mijn doel niet volledig bereikt en dat heeft me nog wel een tijdje dwars gezeten. Zowel bij het implementeren van de verbeterpunten, omdat ik één bestuurder steeds opnieuw moest overtuigen, als bij mezelf. Had ik mijn presentatie dan toch verder moeten uitwerken?

Halverwege dit jaar attendeerde iemand mij op het boek ‘Thinking Fast an Slow’ van Daniel Kahneman. Aan de hand van prachtige anekdotes en voorbeelden laat de Nobelprijswinnaar zien hoe ons verstand ons in de maling kan nemen. En hoe dit ons belemmert in het maken van de juiste keuzes.
Toen ik het boek afgelopen zomervakantie las, ergens op een heuvel in Toscane, kon ik wat zich had afgespeeld bij het overleg een stuk beter plaatsen.
Kahneman beschrijft dat onze hersenen uit twee personages bestaan. Eentje die snel denkt (systeem 1), en eentje die traag denkt (systeem 2). Systeem 1 werkt automatisch, intuïtief, onvrijwillig en moeiteloos en wordt aangesproken wanneer we autorijden, een boze gezichtsuitdrukking lezen, of onze leeftijd herinneren. Systeem 2 vereist vertragen, nadenken, problemen doorgronden, redeneren, rekenen, focussen, concentreren, rekening houden met andere inzichten, en niet te snel conclusies trekken. Systeem 2 wordt bijvoorbeeld aangesproken bij het oplossen van een wiskundig probleem en bij het nemen van een complexe beslissingen. Deze twee systemen conflicteren vaak met elkaar. Systeem 1 werkt op heuristieken die mogelijk niet accuraat zijn. Systeem 2 vereist inspanning om heuristieken te evalueren en is, volgens Kahneman, foutgevoelig.
Langzaam denken (systeem 2) heeft invloed op ons lichaam (je krijgt verwijde pupillen), aandacht (zorgt voor beperkte waarneming), en energie (je verbruikt meer energie). Omdat langzaam denken energie kost, denken we bij voorkeur snel. We pakken bij voorkeur het pad van de minste weerstand: “Luiheid is diep in onze natuur ingebouwd”.Kahneman beschrijft dat mensen die een rustige wandeling maken, stoppen met lopen wanneer als ze een moeilijk gesprek moeten voeren. Systeem 2 wordt in dat geval aangesproken en om energie te besparen stoppen we met lopen. Daarom vinden we het niet fijn om onderbroken te worden terwijl we geconcentreerd aan het werk zijn, waarom we vergeten te eten wanneer we werken aan een uitdagende taak, waarom multi-tasking tijdens het rijden gevaarlijk is, en waarom het weerstaan van verleiding extra moeilijk is als we gestrest zijn. Onze zelfbeheersing neemt af wanneer we moe, hongerig of mentaal zijn uitgeput. We zijn dan geneigd om systeem 1 het intuïtief over te laten nemen en worden daardoor impulsief.

Welbeschouwd gaat Kahneman dwars tegen de tijdgeest in. Wij horen immers niet anders dan dat we moeten afgaan op ons gevoel, dat we moeten luisteren naar die stem van binnen, dat we ‘dicht bij onszelf’ moeten blijven. Wie zich daarop beroept (‘Ik voel het nu eenmaal zo’) kan doorgaans elke tegenspraak de mond snoeren. Kahnemans boodschap is precies omgekeerd: ga nooit af op je gevoel (systeem 1), zeker niet als je belangrijke beslissingen hebt te nemen. Gevoelens zijn notoir onbetrouwbaar.

Terug naar het overleg waarin ik die ene bestuurder niet kon overtuigen. Met de inzichten uit het boek ‘Thinking fast and Slow’ kunnen er diverse redenen zijn waarom ik mijn doel niet bereikte. Wellicht was de bestuurder vermoeid en had hij daarom onvoldoende energie om het probleem te doorgronden of had hij al zo veel ervaring met slecht lopende project dat hij terugviel op zijn heuristieken. Ik hoop het eerste, want anders moet ik concluderen dat het mij niet gelukt is om hem voldoende te ‘triggeren’ waardoor hij systeem 1 denken bleef hangen.
De inzichten van Kahneman hebben mij geleerd om nog beter na te gaan met wie ik te maken heb. Wat is zijn of haar achtergrond, welke ervaring heeft deze persoon en hoe zorg ik ervoor dat ik iemand zo ver krijg dat deze niet in heuristieken (systeem 1 denken) blijft hangen.
In het boek zijn talloze voorbeelden beschreven die ik dagelijks toepas in mijn werk, met merkbaar effect. Zo bestaat er het zogenaamde halo-effect dat ons natuurlijk parten speelt: als een woord vet is gedrukt, hechten we er eerder automatisch belang en geloof aan. Iets dat ik in de praktijk toepas om mijn gesprekspartners eenvoudiger te overtuigen.

Dit is mijn eerste blog. In vervolgblogs wil ik jullie meenemen in meer voorbeelden en hoe deze mijn werkwijze beïnvloeden.

Jeroen Cloo

Partner bij Adviesgroep Novius | Bedrijfsarchitect | Digitale Transformatie | Architectuur Governance | Spreker

Voor meer informatie kun je contact met mij opnemen via: j.cloo@novius.nl of 06-44563833.

Zomerblog No. 6 van 6 – De veranderbelofte
No. 1 van 6 – Uitdagende organisatieverandering? Maak eens geen plan, leg de puzzel…

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Fill out this field
Fill out this field
Geef een geldig e-mailadres op.

Menu